Volgens ProDemos zijn de kenmerken van een democratie:
- er is een volksvertegenwoordiging
- er zijn vrije, eerlijke en geheime (geen beïnvloeding in stemhokje) verkiezingen
- er is sprake van een machtsspreiding tussen de wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht
- er wordt gestreefd naar politieke gelijkheid voor iedereen
- er is een grondwet
- de vrijheid van burgers wordt beschermd
- er is een maatschappelijk middenveld
- er zijn vrije media
In 2022 is door Ron van Wonderen (Verweij Jonker Instituut) gekeken in welke mate en onder welke voorwaarden Nederlanders ontvankelijk zijn voor antidemocratisch gedachtegoed en hoe deze ontvankelijkheid zich in de tijd ontwikkelt. Het onderzoek “Democratisch bewustzijn in Nederland”, is uitgevoerd onder een representatieve steekproef van 1.616 Nederlanders van 18 jaar en ouder in opdracht van de Anne Frank Stichting. De aanleiding voor dit surveyonderzoek was de behoefte om een instrument te ontwikkelen dat deze ontwikkeling kan vaststellen. Dit rapport bevat de tweede meting van het onderzoek.
De conclusie luidt dat de gehechtheid aan democratische waarden en grondrechten in Nederland groot en robuust is. De waardering voor democratische waarden en grondrechten is ook na een crisis als de coronapandemie nog altijd hoog.
Van Wonderen maakt de kanttekening bij deze conclusie dat er wel bij een aanzienlijke minderheid in de Nederlandse samenleving sprake is van een fluïde, opportunistische omgang met democratische grondrechten. De bereidheid van burgers om ten aanzien van urgente en complexe problemen waarover zij zich zorgen maken de parlementaire democratie, of onderdelen daarvan tijdelijk terzijde te schuiven, kan de pijlers van de democratische rechtsstaat ondermijnen. Het risico van een glijdende schaal is reëel: als de democratie opzij gezet wordt voor een (urgent) probleem, waarom dan niet ook voor een volgend (urgent) probleem? Daarbij is het extra zorgwekkend dat met name de 18-24 jarigen, in 2021 een hogere ontvankelijkheid hebben voor illiberaal en antidemocratisch denken dan in 2019.
In de Democratie Monitor van Bas Bijlsma en Pieter van Boheemen uit 2025 wordt geconcludeerd dat onze democratie niet door de APK komt. Hoe de onderzoekers op basis van allerlei prestatieindicatoren over de periode 2014-2024 tot dit oordeel zijn gekomen kun je lezen in de Democratie Monitor 2025.