Half april werd de Vlaams-Poolse filosofe Alicja Gescinska geïnterviewd in Buitenhof. Gescinska heeft in april de Socratesbeker gewonnen voor het beste filosofieboek van 2026 met haar boek ‘Vrouwen in duistere tijden’. Dit is een werkelijk prachtig boek met tien ontroerende portretten van vrouwen uit de 20e eeuw die onder erbarmelijke omstandigheden bleven schrijven over moed, vriendschap, vrijheid, empathie en menselijkheid. Het is ongelofelijk inspirerend om in onze verwarrende tijden te lezen hoe zij destijds hoop koesterden en menselijk bleven, ondanks de verschrikkingen van de Eerste en Tweede Wereldoorlog en de Goelagkampen. Rolmodellen voor iedereen die zich zorgen maakt over de toestand in de wereld van vandaag.
In Buitenhof ging Gescinska in op de vraag wat we van hen kunnen leren. Daarop kwam ze met een uitspraak van de Litouwse filosofe Barbara Skarga over onverschilligheid. Skarga zegt dat “als haat de motor is van het kwaad, dan is onverschilligheid de olie.” Onverschilligheid houdt het kwaad gaande. Het maakt het mogelijk dat haat kan zegevieren.
Gescinska wijst erop dat wat er in de wereld gebeurt, soms heel groot lijkt en buiten onze invloedsfeer, maar dat Skarga ons leert dat we allemaal verantwoordelijk zijn en zelf het verschil kunnen maken. Ook als het allemaal teveel wordt, moeten we tegen de onverschilligheid vechten en een betrokken medemens blijven. Gescinska: “Omkijken naar de medemens is van cruciaal belang. Je bent nooit te klein om het verschil te maken.”
De moedige vrouwen die in het boek beschreven worden, zagen het als hun morele plicht om zelf na te denken en te praten over wat ze lazen, dachten en vonden. Zij konden hun mond niet houden, zelfs als dat gevaar op zou leveren. Immers, niet praten over het kwaad en onrecht, zou leiden tot verlies van hun mens zijn.
Het is bijna 4 en 5 mei. Dan staan we stil bij de oorlogsslachtoffers en de doden die gevallen zijn voor onze vrijheid en vrede. Laten we die vrijheid koesteren. Die vrijheid betekent niet dat de sterksten kunnen doen en laten wat ze willen. Vrijheid kan alleen bestaan in relatie tot de ander. Als wij vrij zijn maar de ander niet, wat is dan vrijheid? Bij vrijheid hoort verantwoordelijkheid nemen voor de ander en wetten, regels en beperkingen die garanderen dat die vrijheid voor iedereen geldt.
Met wat wij als ‘oma’s tegen extreemrechts’ beogen, staan we op de sterke schouders van Barbara Skarga. Samen kunnen we het verschil maken. Dat kan al met kleine dingen in je directe omgeving. Denk zelf na over vrijheid, indoctrinatie en je informatiebronnen. Praat over het gevaar van extremisme, polarisatie en normalisering. En bovenal: houdt het vuur van menselijkheid, hoop en vrijheid brandend.